Trong nghệ thuật, không nên nhìn một cách phiến diện. Trường hợp của họa sĩ Đại Giang, câu quote này mang một ý nghĩa mới. Nói một cách văn vẻ, Nguyễn đã xoay đầu nghệ thuật.
Nếu bạn có xu hướng nghiêng đầu khi ngắm một bức tranh, hãy chuẩn bị để nghiêng nhiều hơn khi bạn xem một trong các tác phẩm của ông, dù sau đó có thể bạn sẽ bớt nghiêng đi. Nghệ thuật của Nguyễn không phải là thứ đóng khung – điều mà bất cứ hoạ sĩ nào cũng sợ như sợ dịch bệnh. Ông vẽ theo phong cách đảo – hay còn gọi là trường phái đảo ngược. Hoạ sĩ gốc Việt không chỉ đơn thuần đi theo mục tiêu này, ông đã sáng tạo và phát triển một trường phái nghệ thuật riêng.
« Bản chất con người có tốt có xấu, có đúng có sai. Nghệ thuật đảo ngược giúp chúng sống hài hoà với nhau, ngày và đêm » – Nguyễn phát biểu về phong trào nghệ thuật đã thu hút sự theo dõi đông đảo khắp nơi trên thế giới. Hàng trăm ngàn người từ hơn 25 quốc gia thường xuyên thăm trang web của ông, hàng chục nghệ sĩ đã trực tiếp đến thăm ông tại studio riêng ở Seattle để thực hành nghệ thuật upsidedown, một nghệ thuật mà ông khám phá từ năm 1996, hai năm sau khi tới định cư ở Mỹ.
« Sống giữa một cộng đồng cả người Mỹ và Việt trong khi thấy thế giới thường xuyên thay đổi ra sao, concept nghệ thuật của tôi đã trở thành cái nhìn hàng ngày » – nghệ sĩ 67 tuổi nói. « Cho tới nay, nhiều hoạ sĩ vẫn vẽ kiểu một chiều. Nghệ thuật upsidedown khao khát diễn đạt những khía cạnh khác nhau của cảm xúc con người: cả niềm vui và nỗi buồn, sự sống và cái chết. » Nguyễn nói rằng các bức tranh của ông chứa đựng cả những điều có lý và vô lý. « Không phải là tôi bênh những thứ vô lý, mà tôi muốn nói về cái mênh mông, cái vô tận của vũ trụ. » Ông khẳng định : « Nói một cách khác, upsidedown chính là từ cuộc sống ». Ông viết trong bản tuyên ngôn của trường phái Upsidedown: « Trong cuộc sống, có mầm của cái chết… Hai vế đó là sự thật hiển nhiên của đời sống. Đúng và sai, sống và chết, hạnh phúc và đau khổ… Không có gì là vĩnh cửu, không gì là không thể biến đổi, không có gì là ổn định. »
Hai mặt của sự thật
Chẳng có gì là vấn đề đối với những người chơi ô ăn quan, một trò chơi rất phổ biến của trẻ con Việt nam, mà Nguyễn miêu tả trong một tông màu ấm áp, nơi người chơi có thể thắng hoặc thua bất cứ lúc nào. Bạn cũng sẽ có cảm xúc tương tự khi ngắm bức « Năm Mới » (New Year) với những cơ thể đang nhảy múa sôi nổi trong khi gương mặt họ lại kể một câu chuyện khác, cứ như họ đang nói « càng nhiều hạnh phúc, càng nhiều khổ đau » vậy (so much happiness, so much sorrow). Xuyên qua những hình tượng như vậy, nghệ sĩ phản ánh sự thay đổi nhanh chóng đang diễn ra trên thế giới và các tác động của nó tới đời sống con người. Trên tranh của ông, vô thức gặp gỡ ý thức, và cả hai đều tỉnh táo. Các nhân vật và vị trí của họ thay đổi tuỳ góc nhìn, tuỳ vào việc cuộc sống đưa đẩy họ nơi đâu. Sự thay đổi được nhấn ở các vị trí mắt, mũi, miệng, tay và chân.. Bên trong trở thành bên ngoài, trên trở thành dưới, to lớn trở thành nhỏ bé và ngược lại. Nguyễn nói với tôi rằng dù chân dung đã « được thay đổi, vặn vẹo, nhìn không thuận mắt », nhưng cái cơ bản và cá tính của nhân vật đó vẫn đúng là họ. « Một nghệ sĩ upsidedown sáng tạo không biên giới giữa đúng và sai, xấu và đẹp, cơ thể và phi cơ thể » – ông nhấn thêm – « đó là một cuộc hôn nhân mãnh liệt giữa cái có lý và cái vô lý, nơi mà những thứ vô hình sống chung với cái hữu hình ».
Một trong những ví dụ khác rõ hơn để minh họa tính phi logic là bức sơn dầu Sleeping (Đang ngủ – 2008), nơi chúng ta thấy những hình khối tuyệt vời trông hơi quái dị, không rõ là đàn ông hay đàn bà. Ở đây chúng ta nhớ tới trường phái lập thể của Picasso, trừu tượng của Morgan Russel, tính biểu tượng của Gustave Moreau, với những nét hào phóng của chủ nghĩa ấn tượng, siêu thực và vị lai.
Giống các tác phẩm của mình, Nguyễn như một con lắc, dao động giữa những mảng màu tươi sáng với những mảng trầm tối, trong khi vẫn chừa không gian cho các sự liên tưởng . Tác phẩm của Nguyễn đặc biệt chứa khá nhiều biểu tượng về sự thay đổi của quê hương ông và vai trò của người phụ nữ – những chủ đề yêu thích của ông trong hội họa. Đa số ông vẽ khoả thân, diễn tả những đường nét và gấp khúc với nhiều biểu tượng như một phần trong các nhận xét về cuộc đời của ông, phản ánh các chủ đề gợi cảm hứng cho ông trong hội hoạ, sự trần tục, xã hội và con người.
Mỗi tác phẩm thường ông vẽ trong 2,3 ngày hoặc một tuần, nếu phải chờ sơn khô. Dù là sơn dầu hay arcrylic, Nguyễn không bị bó buộc vào hai chất liệu này. « Nếu bạn là một họa sĩ upsidedown, bạn có thể sử dụng mọi chất liệu. » Ông cũng không trói mình vào một serie tranh mà thích vẽ riêng từng bức. Như các tranh chân dung, phong cách của Nguyễn cũng thay đổi. Dù ông thường vẽ trên những tranh khổ nhỡ, lúc này ông đang vùi mình trong một bức tranh tường có tên « Sinh, lão, bệnh, tử ». Mọi thứ không phải lúc nào cũng đảo ngược, phải trái đối với người hoạ sĩ gốc Hà Nội này. Nguyễn bắt đầu vẽ lúc 7 tuổi. Lên 10 ông đã biết sau này mình sẽ làm gì . Năm 1968 tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội, ông sang Nga học và tiếp tục đạt bằng cử nhân nghệ thuật của Đại học Mỹ thuật Moscow năm 1974. Sau này tới định cư ở Mỹ ông tiếp tục theo học tại đại học ở Washington. Và không lâu sau đó, nghệ thuật của Nguyễn đã khiến công chúng và các nhà phê bình sửng sốt. Năm 1994, ông đoạt giải vàng tại cuộc thi nghệ thuật quốc tế tại bang Washington.
Giải thưởng khích lệ thêm sự đam mê nghệ thuật nơi ông. Ngay sau khi viết bản tuyên ngôn cho trường phái upsidedown của mình và đưa triết lý vào thực hành, ông đã lọt vào danh sách Who’s who in the World của tổ chức IBC (International Biographical Center), một tổ chức ghi nhận tiểu sử của các nhân vật có ảnh hưởng trên thế giới. Ông cũng đuợc chọn vào sách « 500 founders of 21st century » (500 nhà sáng lập thế giới thế kỷ 21) do J. Gifford và IBC tuyển chọn. Họa sĩ Đại Giang tiếp tục triển lãm tại Mỹ và một số nước châu Âu. Năm 2006, tác phẩm Mẹ và Con (Mother and Son) nhận giải đặc biệt tại cuộc thi nghệ thuật quốc tế ở Tây Ban Nha. Một năm sau, Ca trù – tác phẩm ông khắc họa những ca cầm Việt nam, đoạt giải Diploma of Excellence trong một cuộc thi quốc tế tại London. Nghệ thuật upsidedown của Nguyễn có mặt tại các bảo tàng nghệ thuật Voronezh (Nga), Seattle (Mỹ) cũng như trong các bộ sưu tập cá nhân ở Mỹ, Nhật, Canada, Hồng Kong, Bỉ, Việt Nam, Pháp..
Với phong trào nghệ thuật và triết lý mới của mình, Nguyễn đóng một vai trò quan trọng không thể phủ nhận trong giới nghệ thuật đương đại ngày nay. Và ông đã hoàn toàn xoay đầu nghệ thuật, thách thức con mắt và sự phán xét của chúng ta.
(Maha Majzoub – tạp chí RAGMAG, tháng 8/2011)
Vân Lê 